Als je idolaat bent van iemand, ben je dan een tikkie krankjorum of is fan zijn juist goed voor je?

Stel, je bent volwassen en idolaat van een bekend persoon. Ben je dan een tikkie krankjorum of is het hebben van een idool juist goed voor je?

Vorig jaar zag ik mijn held voor het allereerst van heel dichtbij en ik deed raar. Héél raar. Mijn knieën werden week, mijn handen trilden en ik zou toch zweren dat ik mijn hart uit mijn borstkas voelde flikkeren. Ook verloor ik mijn idool geen seconde uit het oog en vroeg ik me constant af: waar lacht ze om, wat zegt ze, ziet ze mij, word ik gearresteerd als ik naar haar toe ren?

Wie op YouTube When Kids Meet Their Heroes weleens heeft gezien, snapt beter wat mij overkwam. Dat is een videocompilatie van kinderen die hun sporthelden zoals Messi en Ronaldo ontmoeten. Janken van herkenning. Klein puntje van verschil: ik ben een vrouw van 34. Ik weet dondersgoed dat mijn sportheld, net als iedereen, poept, plast en zorgen heeft. En toch adoreer ik de grond waarop ze loopt: Nycke Groot, de 'Johan Cruijff van het handbal'. Als zij een wedstrijd speelt, zeg ik afspraken af. Ik volg haar fanaccount op Instagram zodat ik niks mis van haar laatste foto's en interviews. Toen ze vorig jaar rood kreeg in de Champions Leaguefinale baalde ik voor haar. Tegelijkertijd stond ze opeens twee stoelen naast mij en kon ik niet stoppen met staren. Ik heb de rest van de wedstrijd gemist. Er kwam een zogenaamde fan op haar af voor een selfie en dat vond ik irritant: zag die gast dan niet dat ze daar niet op zat te wachten? Vervolgens maakte ik trillend stiekem een foto van haar: ik moest en zou haar vastleggen (die wazige foto is nu mijn screensaver).

Lees ook: Spreken in het openbaar: hoe doe je dat in godsnaam?

Mijn symptomen lijken op die van verliefdheid, alleen val ik niet op vrouwen. En er overkomt me nog iets: als ik over Nycke praat met vrienden die gefascineerd zijn door mijn bewondering voor een vrouw die drie jaar jonger is dan ik, krijg ik tranen in mijn ogen. Kan ik niks aan doen. Overkomt me gewoon. Waarna ik mezelf zie zitten en denk: ik moet maar eens een afspraak inplannen met een professional zodat die me kan helpen zoeken naar mijn verstand, want ik ben het kwijt.

Een beetje verliefd
De meest stereotiepe gedachte over een fan is die van de gevaarlijke gekkie. Fans die stalken, moorden of geloven dat de celeb in kwestie hun zielsverwant is. Het is een kleine minderheid, blijkt uit onderzoek van de Britse cognitief psycholoog John Maltby. Hij deed onderzoek onder drieduizend mensen met een favoriete beroemdheid. De meesten, 75 procent, bleken onschuldige fans te zijn. Dat zijn bijvoorbeeld volwassenen die zich verkleden als Harry Potter, tienermeisjes die huilen bij concerten en zij die blijven geloven in de onschuld van Michael Jackson, al komen er driehonderd jochies met verklaringen. En ik dus. Nu kan ik wel doen alsof ik alles op een rijtje heb omdat ik geen uitgespuugde kauwgom van Nycke Groot op sterkwater heb, maar ook ik heb m’n momenten. Als ik een kutdag heb, kijk ik wedstrijden en interviews terug, want een oude portie Nycke is nog altijd beter dan helemaal geen Nycke. Koekoek.

Wij fans hebben iets gemeen: onze liefde komt van één kant. Psychologen spreken over een parasociale verhouding: een relatie die niet gevoelig is voor wederzijdse ontwikkeling. Zoals Trouw eerder schreef: wij kennen ons idool alleen via de massamedia, in het echt zien we hem of haar hooguit op grote afstand. Het idool kent óns niet. En toch ontstaat er een quasivriendschap, omdat wij veel wetenswaardigheden over ons idool weten los te peuteren. Bovendien noemen we ons idool bij de voornaam; een achternaam creëert een afstand die wij niet voelen. Er is intimiteit, al is het slechts van één kant.

Dat is nogal wat, zo veel voelen voor iemand die je nog nooit hebt ontmoet. Maar het is verklaarbaar, zegt communicatiewetenschapper Simone Driessen, die onderzoek deed naar volwassen Backstreet Boys-fans. 'Het is eigenlijk net zoals verliefd worden,' legt ze uit. 'De celebrity heeft iets wat jij in hem of haar bewondert of waarvan je denkt: had ik dat ook maar. Celebrity’s liggen meer onder een vergrootglas dan normale mensen, ze zijn meer in de media. Dat werkt aantrekkingskracht in de hand. Het is een onbereikbaarheid die bereikbaar lijkt. Daardoor kan het nog aantrekkelijker worden om iemand te blijven volgen en meer over diegene te weten te komen.'

Klinkt aannemelijk, maar hoe zit het dan bij fans van fictieve karakters, zoals Harry Potter? Alle respect voor de beste vriend en zijn ronde glazen, maar hij bestaat geeneens. Driessen: 'Dat werkt precies hetzelfde. Je brengt tijd met dat karakter door, je leert hoe hij of zij in het leven staat en je gaat dat op een bepaalde manier toch vergelijken met jouw leven. Je ontwikkelt een band met zo'n personage.' Dankzij sociale media wordt zo’n band alleen maar versterkt. 'Sociale media hebben het fan-zijn intensiever gemaakt. Je kunt je celebrity 24/7 volgen; zo krijg je echt een blik in iemands privéleven. Waren de Backstreet Boys twintig jaar geleden alleen maar te aanschouwen op een podium, nu kun je de pasgeboren dochter van Nick Carter op Instagram zien. Dat versterkt de parasociale relatie. Zo’n persoon wordt dan nog meer een onderdeel van jouw leven.'

Het is heel aannemelijk om bij fans voornamelijk te denken aan tieners, helemaal met de gillende achterban van One Direction in je achterhoofd. Op jonge leeftijd is het lekker om tegen iemand op te kijken terwijl je zelf nog bezig bent een eigen identiteit te vormen. Als volwassene heb je dat niet nodig. Zou je zeggen. Toch ben ik het levende voorbeeld van iemand die daar anders in is. Is er iets mis met mij? Hoe komt het dat ik op volwassen leeftijd fan ben geworden van iemand? 'Waarom je fan wordt van iets of iemand is heel lastig te verklaren en te grijpen. Dat is heel persoonlijk en afhankelijk van waar je op dat moment behoefte aan hebt. 'Ik zou nu bijvoorbeeld best fan kunnen worden van een karakter uit een serie, terwijl ik drie jaar geleden diezelfde serie niet eens zou hebben aangezet,' legt Driessen uit. Als ik bedenk wanneer ik precies fan werd van Nycke, schiet me inderdaad een bepaalde levensfase te binnen. Het was 2015, het Nederlands handbalteam behaalde onverwachts de WK-finale en ik werd bijna dertig en zat in een tegenovergestelde fase, een waarin ik voornamelijk de hele tijd dacht: is dit het nou?

Nerds en macho's
Er bestaan onderzoeken die bepaalde karaktereigenschappen toe-eigenen aan fans. Zo bleek uit Amerikaans onderzoek dat vooral introverte en intuïtief ingestelde mensen zich aangetrokken voelen tot fanclubs. Britse psychologen stelden vervolgens dat als leden van fanclubs introvert zouden zijn, individuele fans dat helemáál zijn. Het zou een defensiemechanisme zijn, een manier om er hun lage eigenwaarde mee te compenseren: in het echt durven ze minder snel een relatie aan te gaan. Een 'relatie' met een ster brengt geen echte sociale verplichtingen met zich mee, en dat zou voor een bepaalde categorie mensen aantrekkelijk zijn. Dat is niet per se een categorie waaronder ik mezelf zou scharen. En volgens Driessen hoeft dat ook niet: 'Het klopt dat bij fans een bepaald soort verbeeldingskracht actief is. En die eigenschap koppel je vaker aan introverte dan aan extraverte mensen, maar aan de andere kant is er geen stereotiepe fan. We zien in de populaire cultuur heel vaak de ‘nerd’ als fan, maar dat is niet terecht. Kijk maar naar machomannen die de hele wereld over vliegen om bij een voetbal- wedstrijd te kunnen zijn. Er zijn zo veel manieren om fan te zijn.'

Lees ook: Wie ben je nog, nadat je ontslagen wordt?

De Amerikaanse psycholoog Daniel L. Wann kwam in zijn onderzoek naar sportfans op verschillende motieven uit. Een daarvan is het krijgen van meer zelfvertrouwen. Vaak krijgen fans een gevoel van succes en voldoening wanneer het team of de sporter van wie ze fan zijn succesvol is. En soms is het zo dat als je ontevreden bent over je leven of als je je verveelt, het kijken naar een wedstrijd een vorm van escapisme is waarin je je zorgen tijdelijk vergeet. Maar dat zegt niets over jouw zelfbeeld of eenzaamheid. Driessen: ‘Escapisme is een functie van wat entertainment met je zou moeten doen. Als jij een serie kijkt, is het heel normaal dat jij even bent afgeleid. Dat is dus niet alleen weggelegd voor eenzame mensen.'

Wat een geluk
Verafgoding is al zo oud als de weg naar Rome. Letterlijk. 'Al bij de oude Grieken bood roem de kans op onsterfelijkheid. Door je met een sporter te identificeren, kun je in die roem delen. Dat biedt de kans te ontsnappen aan onze beperktheid en sterfelijkheid,’ legt Martine Prange, ex-profvoetballer en hoogleraar filosofie in Tilburg, uit in de Volkskrant. Amerikaanse onderzoekers zagen meer voordelen aan sportfans. Ze zijn lichamelijk actiever, geïnteresseerd in politiek en sociaal vaardig en het zou goed zijn voor je emotionele, psychische en sociale gezondheid. Psycholoog John Maltby deelt die mening. Hij zag dat fan-zijn over het algemeen heel gelukkig maakt. Fans vonden het vooral leuk hun waardering te tonen door die ene plaat te kopen of naar optredens te gaan, om meer te weten te komen over hun idool en daar met anderen over te praten. Het creëert een groepsgevoel en geeft sommige mensen een duidelijke plek in de maatschappij. Mensen die een beroemdheid aanbidden vanwege de leuke optredens en de sociale activiteiten daaromheen bleken optimistischer, extraverter en zelfs gelukkiger dan gemiddeld. Dat effect kan ik niet ontkennen: ik had permanent kippenvel toen ik samen met twaalfduizend volwassenen een stelletje handbalsters stond aan te moedigen in een knettervol stadion.

Het klinkt misschien alsof mijn liefde voor Nycke uit de lucht komt vallen, maar dat is natuurlijk niet zo. Handbalprof worden was mijn bestaansrecht als kind. Mijn puberonzekerheid won het alleen van mijn talent en op m’n achttiende stopte ik met spelen. Nycke Groot is de vrouw die ik had willen zijn: ze speelt op dezelfde positie als ik, ze is kneitergoed en internationaal succesvol. Bovendien kwam ze opeens binnengedenderd in een periode waarin ik haar klaarblijkelijk nodig had. En nu geeft ze mij elke wedstrijd zestig minuten lang de kans mijn zorgen te vergeten en kan ik me overgeven aan opwinding, vermaak en het gevoel dat ik nog steeds bij een handbalfamilie hoor. Niks om me voor te generen. Sterker nog: ik wens iedereen knikkende knieën, zweethandjes en het hebben van een idool toe. De dag dat ik haar zag spelen was namelijk een van de mooiste uit mijn leven.