Iris' overgrootvader was fout in de oorlog: 'Hij werd gevreesd; dat hij NSB'er was verborg hij helemaal niet'

De overgrootvader van Iris Bloemers was fout in de oorlog, en niet zo'n beetje ook. Ze kreeg buikpijn toen ze het familiegeheim ontrafelde.

Bam. Een luide klap klonk toen de doos over onze overgrootvader op tafel werd gezet. Iris (31): 'Mijn broer Kai en ik keken elkaar aan en dachten allebei: het valt dus niet mee. We waren bij het Nationaal Archief om te kijken wat er te vinden was over 'opa Wiel', die fout zou zijn geweest in de oorlog. We wisten dat er een dossier over hem was, maar niet hoe groot dat was. Nou, behoorlijk dus, vandaar die klap. Toen we gingen lezen, schrokken we nog meer. Regelmatig stootte ik mijn broer aan of hij mij, om te delen wat voor heftigs we nu weer lazen. Een lidmaatschapskaart van de NSB. Getuigenissen over wat een nare man hij was. En toen lazen we dat twee mensen door toedoen van opa Wiel naar een concentratiekamp zijn afgevoerd. Dan denk je wel: dit wilde ik eigenlijk niet vinden. Het was bijna het slechtste scenario mogelijk: opa Wiel was echt heel erg fout geweest.

Het was best wat om te verwerken, dat dossier. 's Avonds in bed lag ik te woelen door dat familieverleden waar bijna tachtig jaar lang nooit over gepraat was. Ik had er mijn hele jeugd geen weet van. Pas op een familiereünie, acht jaar geleden, hoorde ik voor het eerst dat opa Wiel – de vader van mijn opa – aan de kant van de nazi's stond in de Tweede Wereldoorlog. Mijn broer en ik spraken toen twee achterneven die we nog nooit ontmoet hadden. De vraag kwam op waarom die kant van onze familie ooit van Limburg naar Brabant is verhuisd. Een van die achterneven vertelde dat dat kwam doordat opa Wiel aan de verkeerde kant stond in de oorlog. In Brabant kon het gezin met een schone lei beginnen. Mijn broer en ik waren meteen geboeid. Hij is geschiedenisdocent, ik heb kunstgeschiedenis gestudeerd, dat verklaart onze interesse misschien. We besloten om aan het Nationaal Archief te vragen of zij een dossier hadden over opa Wiel. En dat was er. Op dat moment voelde ik vooral nieuwsgierigheid en stond ik er niet echt bij stil dat we misschien wel iets heel ergs zouden ontdekken. 

Lees ook: Noor waarschuwt voor ayahuasca: 'Ik werd aangevallen door enge wezens met tentakels'

Even later zaten we dus met die doos voor ons in de leeszaal van het archief in Den Haag en we schrokken behoorlijk van wat we te weten kwamen. Niet alleen was onze overgrootvader een NSB'er, hij was ook een erg vervelende man, zo vond de buurt. Blijkbaar liep hij regelmatig heel autoritair in zijn NSB-uniform – van de Weerbaarheidsafdeling – door het Limburgse dorp Brunssum waar mijn familie woonde. Hij werd gevreesd. Volgens buurtgenoten zocht hij actief naar mensen met een verboden radio die luisterden naar de Engelse zender BBC, wat niet mocht van de Duitsers. Een buurman verklaarde dat hij door opa Wiel werd aangeklaagd wegens 'Führer-belediging'. 

Opa Wiel verspreidde ook nazipropaganda en zocht de confrontatie met leden van de Nederlandse Unie, een politieke partij die een grote concurrent van de NSB was. Ook lazen we dat hij mensen had verraden, die daardoor naar een concentratiekamp moesten. Daar krijg je wel buikpijn van. De opluchting was groot toen we erachter kwamen dat ze dat overleefd hebben.'

Groot taboe
'Mijn broer en ik besloten een podcast te maken over onze 'foute' familiegeschiedenis: De schaduw van Brunssum. Soms twijfelde ik: moeten we dit nou wel doen, is het wel slim om er zo mee naar buiten te treden? Maar het gevoel dat het belangrijk was, overwon steeds. Wat mensen in het archief kunnen lezen, is slechts een deel van de geschiedenis. Context is cruciaal. Ook wat voor en na de oorlog gebeurde, maakt onderdeel uit van het verhaal en geeft een beeld van onze familie.

Nog altijd rust er een taboe op 'foute' familieverledens. We wilden ons oorlogsverhaal vertellen, gezien door de ogen van mensen aan de kant van de bezetter. We bespreken ook de complexiteit van goed-foutdenken en de grijze gebieden van het verleden. Het is belangrijk om deze verhalen aan nieuwe generaties te vertellen, zodat we niet dezelfde fouten maken. Ik ben niet verantwoordelijk voor wat mijn overgrootvader heeft gedaan, maar ik kan wel verantwoordelijk zijn voor wat ik met dat verhaal doe. Het scheelt ook dat mijn broer en ik aardig wat generaties van de 'foute opa' af staan. Veel mensen schamen zich enorm, maar dat gevoel heb ik nooit echt gehad. Wel herken ik de vrees: wat zullen mensen nu over mij denken? Zal het gevolgen hebben dat ik hiervoor uitkom?  

Voor de podcast zochten mijn broer en ik uit wat er allemaal precies gebeurd was. Toen opa Wiel het einde van de oorlog aan zag komen – en het verlies van Hitler – is hij op de vlucht geslagen, uit angst voor vervolging. Iedereen in het Limburgse dorp wist immers dat hij een NSB'er was, dat verborg hij helemaal niet. Zijn oudste zoon vocht bij de Waffen-SS en zijn dochters waren al volwassen, dus die vluchtten niet mee. Maar de jongste twee kinderen, onder wie mijn opa, gingen wel mee. Jarenlang is het gezin op de vlucht geweest. Eerst verbleven ze in Drenthe in nog bezet gebied, daar waren ze veilig voor de geallieerde opmars en dus voor vervolging. 

Lees ook: Vertel je verhalen écht nooit door en nog 10 dingen die je altijd al aan een psycholoog wilde vragen

Hun vlucht in de jaren na de bevrijding is heel schimmig: omdat er geen papieren spoor is, weten we niet waar ze waren. De enige indicatie die we hebben is het huwelijk van onze opa, Mathieu, in 1946. Op de trouwakte staat dat opa Wiel en zijn vrouw niet bij het huwelijk aanwezig waren en in Zwitserland verbleven, maar toen we een oudtante interviewden bleek dat ze wel degelijk op de bruiloft waren. Ze logeerden  stiekem bij de familie van de bruid, onze oma. De tekst op de trouwakte was waarschijnlijk puur bedoeld om zand te strooien in de ogen van de politieke recherche. Ondertussen waren de oudste dochters wel opgepakt. Een van hen heeft meer dan een jaar vastgezeten. Ze hoorde bij een foute familie en had zelf ook meegewerkt aan het verraden van mensen. In een fotozaak die werd gerund door een van de verzetsmensen stuitte ze op een karikatuur van Hitler. Dat vertelde ze thuis, waarop opa Wiel meteen met een agent naar die winkel ging om die man op te pakken en af te laten voeren naar een concentratiekamp.'

Dierbare herinneringen
'Na een paar jaar op de vlucht is ook opa Wiel zelf voor het gerecht gekomen. Hoe hij gepakt is, is voor ons een raadsel. Iemand moet de politie hebben getipt, maar we weten niet wie. Wel weten we dat zijn foto werd opgenomen in het politieblad. Misschien heeft iemand hem simpelweg herkend. Hij werd gearresteerd en zat een tijd in Kamp Vught, waar hij heropgevoed werd, zoals ze dat noemden. Na de internering vestigde opa Wiel zich met zijn vrouw en kinderen in Brabant, weg uit Limburg, waar iedereen wist van zijn foute verleden.

Voor zover wij weten is de oorlogstijd daarna doodgezwegen in de familie. Ze begonnen opnieuw op een plek waar niemand ze kende. Mijn opa, de jongste zoon, heeft het er met zijn kinderen, onder wie mijn moeder, nooit over gehad. Natuurlijk hebben wij kleinkinderen hem weleens gevraagd naar de oorlog, mijn broer studeerde immers geschiedenis. Nu realiseren we ons pas dat hij dan nooit iets over zichzelf vertelde, over wat hij zelf had meegemaakt, hij bleef altijd erg algemeen. Mijn opa was een tiener in oorlogstijd en stond ingeschreven bij de Nationale Jeugdstorm, een jongerenafdeling van de NSB. Misschien moest dat van zijn vader, opa Wiel. 

Onze opa heeft geweten van zijn vaders misdaden, de mensen die opa Wiel verraden had en zijn NSB-lidmaatschap, maar heeft er nooit over gepraat. Terwijl we heel close waren met hem, zo heb ik dierbare herinneringen aan de gezamenlijke wintersportvakanties. Toen mijn broer en ik nog te klein waren om te skiën, trok opa ons op de slee door de sneeuw de berg op. Een leuke en lieve opa was hij. Ik vind het best verdrietig voor hem dat hij met zo'n groot geheim rondliep. Inmiddels is hij al lang overleden. Als ik hem nog één ding zou mogen vragen, zou ik vooral willen weten welke impact die oorlog en zijn foute familie op hem hadden. Wat was zijn gevoel daarover?'

Echt antisemitisch
'Waarom opa Wiel voor de nazi's koos, blijft gokken. Mijn moeder herinnert zich haar opa als een vrij normale grootvader. We kwamen er wel achter dat het gezin destijds best arm was. Opa Wiel had parkinson en kon daarom niet werken. De drie oudste kinderen van hem en zijn vrouw kwamen op jonge leeftijd te overlijden. Ze hadden veel kindermonden te voeden en er was gewoon niet genoeg te eten. Misschien leverde heulen met de Duitsers geld op. Of misschien was hij op zoek naar verandering en dacht hij dat Hitler daarvoor zou zorgen? Dat die hun zware leven beter zou maken? 

Het kan ook zijn dat het toch de ideologie was die hem aansprak. Ik weet wel dat opa Wiel echt antisemitisch was, want hij deed nare uitspraken over joden, hoorden we van onze achterneven. Meer familieleden bleven dit doen na de oorlog. Als ze een joodse man of vrouw zagen, zouden ze bijvoorbeeld gezegd hebben: 'Kijk, die zijn ze vergeten in de oorlog.' Of over het uiterlijk: 'Je kunt aan z'n neus al zien dat het een jood is.' Maar ook: 'Als er ergens ellende is, dan hebben de joden dat gedaan, die mensen zijn niet te vertrouwen.'

Lees ook: Esmeralda vluchtte voor haar gewelddadige partner: 'Ik dacht altijd: als ik word geslagen ben ik gelijk weg'

Onze opa maakte zich daar ook schuldig aan. Onze moeder vroeg eens aan hem wat hij eigenlijk tegen joden had en toen antwoordde hij: 'Meisje, die hebben Jezus aan het kruis genageld.' Wat naast antisemitisme ook nog een reden kan zijn dat opa Wiel de kant van Hitler koos, is dat hij zich aangetrokken voelde door de macht en autoriteit, daar hield hij erg van. Daarom liep hij zo graag in zijn uniform door het dorp. Als een agent hem aansprak, reageerde hij trots: 'Ik zit bij de NSB, jij kunt mij niks maken.' We zullen nooit weten wat hem precies motiveerde. We kunnen het hem niet vragen en je kunt ook nooit helemaal begrijpen hoe het was om in die situatie te leven.

Mijn broer en ik hebben een familielid weten op te sporen van een van die verzetsmensen die door toedoen van onze overgrootvader naar een concentratiekamp moest. Die vrouw wist niet eens dat haar familielid was verraden en afgevoerd. Hij was kort na de oorlog overleden. Ze vond het bijzonder om van ons te horen en op mijn broer, die haar belde, maakte het ook indruk. Je bent op zo'n gekke manier met elkaar verbonden. Eigenlijk is het heel tof om met iemand te bonden bijna, terwijl je 'aan de andere kant' staat. Dat 'dader' en 'slachtoffer' gaat voor de vierde generatie ook niet meer op, dat is verdwenen. Dat slaat in feite alleen op de mensen om wie het gaat.'

Schuldgevoel
'Tot mijn opluchting heb ik geen enkele negatieve reactie op de podcast gehad. Het is toch wel spannend dat iedereen zoiets persoonlijks over jouw familie te weten komt. Ik stond een keer met een collega in de lift en die fluisterde me toe dat zij ook een fout familielid had dat in de oorlog bij de NSB zat. Ik merkte dat ons verhaal wat losmaakte bij mensen en dat was precies mijn bedoeling. We willen het taboe doorbreken. Zo veel mensen schamen zich en praten er niet over. Dat is ook niet gek, want zeker in de eerste periode na de oorlog werd je met de nek aangekeken als je familie fout was geweest. 

En zelfs nu is het nog spannend. Op een symposium lieten ze eens een enquête zien waaruit bleek hoeveel mensen vinden dat je geen publieke functie mag bekleden als je foute voorouders hebt, en tot mijn schrik waren dat er best veel. Achttien procent van de ondervraagde deelnemers gaf aan zich niet prettig te voelen bij het idee dat mensen in publieke functies – zoals burgemeesters of politici – het kind van een collaborateur zouden zijn. Blijkbaar zijn er toch mensen die vinden dat dat iets over jou zegt, wat je vader, opa of overgrootvader deed. 

Dodenherdenking is anders voor mij sinds het familiegeheim bekend werd. Misschien toch een beetje schuldgevoel? Of eerder dat het wat dichterbij is gekomen, nu ik weet welke rol mijn familie toen gespeeld heeft. Ik vind het extra belangrijk om te herdenken en nooit te vergeten. 'Ik zou bij het verzet gaan' is natuurlijk makkelijk geantwoord op de vraag wat jij zou doen in oorlogstijd. Eerlijk? Ik weet niet of ik zo dapper zou zijn. Ik hoop het maar.'

Dit interview komt uit &C's meinummer 'Dit is generatie leeftijdsloos', dat helemaal in het teken staat van de obsessie van millennials met er jong uitzien. Je bestelt 'm hier bij ons online:

&C05 meinummer scoor hier 'Dit is generatie leeftijdsloos'